Campus
S1.04 🌱 Dɔnniya sinsinw 📖 17 parties ☀️ Terroir tropical & sahélien 🌐 Bamanankan

Fiyɛnni — Fɛnɲɛnɛw bɛ bonya kɛ cogo di

Aw ye a dɔn cogo min na fɛnɲɛnɛw bɛ fiyɛn ka nɛgɛn dilan, aw ye a dɔn ka fɛnɲɛnɛw yɛrɛ-yɛrɛ-fiyɛn (autogames) ni fɛnɲɛnɛw wɛrɛ-wɛrɛ-fiyɛn (allogames) lamaga, ani ka dimi baa ka bonya kan ka ɲɔgɔn-cɛ-fiyɛn kan a ka fanga faamu.

📋 Sommaire des chapitres (17 parties) Afficher / Masquer
1
PARTIE 1 SUR 17 Fiyɛri ka siranninba
Fiyɛri ka siranninba

Fiyɛri ka siranninba

Fiyɛri t'a la, dibi t'a la. Dibi t'a la, nɛgɛn t'a la!

Walasa ka kɛ nɛgɛn dilabagaɲuman ye, i ka kan ka fahamun kɛ cogo min na jikinw bɛ denw wolo.

Kalan in kɔnɔ, an bɛna lajɛ kosɛbɛ fiyɛriw kɔnɔ min bɛ kɛ tilebɔ la.

2
PARTIE 2 SUR 17 Ɲɛgɛnɛɲɔgɔnɲɔgɔn ni denmisɛn-ɲɔgɔn
Ɲɛgɛnɛɲɔgɔnɲɔgɔn ni denmisɛn-ɲɔgɔn

Ɲɛgɛnɛɲɔgɔnɲɔgɔn ni denmisɛn-ɲɔgɔn

Walasa ka ɲɔgɔn dunanw dilan, fɛn fila bɛɛ ka kan ka ɲɔgɔn sɔrɔ:

  1. Ɲɛgɛnɛɲɔgɔnɲɔgɔn dɔgɔman: o ye pollen ye min bɛ bɔ fɛnɲɛnɛn cɛman na.
  2. Kɔnɔntɔn dɔgɔman dɔ min bɛ dogo fɛnɲɛnɛn kɔnɔ: o ye ovule ye min bɛ fɛnɲɛnɛn musoman na.

Ni pollen ye fɛnɲɛnɛn musoman taabolo, ovule bɛ kɔnɔntɔn kɛ ani a bɛ daminɛ ka bonya!

3
PARTIE 3 SUR 17 Cɛ-yɛlɛn-yɔrɔw: Stamɛnw
Cɛ-yɛlɛn-yɔrɔw: Stamɛnw

Cɛ-yɛlɛn-yɔrɔw: Stamɛnw

Aw ye jeli la cɛmancɛ la aw ye a lajɛ:

Aw ye nin yɔrɔ fitininw ye minnu kun ye nɛgɛn-jɛman ye minnu falen bɛ wulilen na?

O ye stamɛnw ye.

O ye jeli ka cɛ-yɛlɛn-yɔrɔw ye minnu bɛ polɛn dilan ka bɔ ka taa kɔnɔna na walima sɔgɔsɔgɔninjɛw ma.

4
PARTIE 4 SUR 17 Muso-yɔrɔ: pistil
Muso-yɔrɔ: pistil

Muso-yɔrɔ: pistil

Fiyɛn cɛmancɛ yɛrɛ la, kungo min ka bon ka teli ka kɛ nɔgɔnɔgɔn ye, o bɛ sigi. O ye pistil ye.

O ye muso-yɔrɔ ye: a kungo nɔgɔnɔgɔn bɛ polɛn minɛ, o bɛ jigin ka taa a dɔgɔkun na ka nɛgɛnɛw barika bon ovari kɔnɔ.

5
PARTIE 5 SUR 17 Fiyɛrɛ “fila-ka-kelen” (hermaphrodites)
Fiyɛrɛ “fila-ka-kelen” (hermaphrodites)

Fiyɛrɛ “fila-ka-kelen” (hermaphrodites)

Legim bɛɛ lajɛn fiyɛrɛw bɛɛ lajɛn, u bɛɛ bɛ wulimuso ni wulicɛ fiyɛrɛw sigi yɔrɔ kelen na, fiyɛrɛw ka filaw kɔnɔ.

O de bɛ wele ko fiyɛrɛ hermaphrodites.

Misali la, tumati, bɛrɛnjen, foronto, digɛgɛ, ni saladi.

6
PARTIE 6 SUR 17 Fiyɛrɛ minnu be lafiya: a yɛrɛ-ka-yɛrɛ-fɛnsɛnni
Fiyɛrɛ minnu be lafiya: a yɛrɛ-ka-yɛrɛ-fɛnsɛnni

Fiyɛrɛ minnu be lafiya: a yɛrɛ-ka-yɛrɛ-fɛnsɛnni

Fiyɛrɛ dɔw la minnu ka barikama fila bɛ yen, polɛn bɛ jigi a yɛrɛ ka pistil kan a yɛrɛ la fiyɛrɛ kɔnɔ, a ma bɔ fiyɛrɛ kɔnɔ.

Fiyɛrɛ bɛ a yɛrɛ fɛnsɛn!

O de bɛ wele ko yɛrɛ-ka-yɛrɛ-fɛnsɛnni (i n’a fɔ waraba, pua walima saladi).

Nin yiriw ka nɔgɔ ka ca sabu u tɛ u yɛrɛ jɔnya ni u jiranfanw ye dɔɔnin.

7
PARTIE 7 SUR 17 Tuluninw minnu bɛ taama: allogamie
Tuluninw minnu bɛ taama: allogamie

Tuluninw minnu bɛ taama: allogamie

Jiriden dɔw ka tuluninw kɔnɔ, tulunin ka nɛgɛnni tɛ se ka a yɛrɛ ka pistil bonya.

Tulunin b'a fɛ ka tulunin wɛrɛ ka nɛgɛnni sɔrɔ walima jiriden wɛrɛ min bɛ a nɔ na!

O de bɛ wele ko jiriden allogame (i n'a fɔ chou, alu walima maalo).

Nɛgɛnni ka kan ka taama cogo siɲɛ kelen ka bɔ jiriden dɔ la ka taa wɛrɛ la.

8
PARTIE 8 SUR 17 Fiyɛrɛw minnu bɛ sigi yɔrɔ caman: Kùn-kùn kɛjɛ
Fiyɛrɛw minnu bɛ sigi yɔrɔ caman: Kùn-kùn kɛjɛ

Fiyɛrɛw minnu bɛ sigi yɔrɔ caman: Kùn-kùn kɛjɛ

Jiribaw dɔw bɛ fiyɛrɛ cɛmanw ni fiyɛrɛ musomanw sigi yɔrɔ kelen kan:

  • Fiyɛrɛ cɛman ka jiri dɔgɔman dɔrɔn de bɛ kɛ a kan, ani pɔlɛn.
  • Fiyɛrɛ musoman bɛ dugukolo dɔgɔman dɔ sigi a ka fiyɛrɛw kɔrɔ dɔrɔn!

O de bɛ kɛ kùn-kùn, kùn-kùn-jaba, mɛlɔn ni patɛkɛ kɛjɛw kan.

Fiyɛrɛ musoman tɛ fɛn o fɛn di ni mɔgɔ si ma pɔlɛn cɛmanw di a ma!

9
PARTIE 9 SUR 17 Ɲɛfɔli fɛnba fila: nɛn
Ɲɛfɔli fɛnba fila: nɛn

Ɲɛfɔli fɛnba fila: nɛn

Pɔliŋ bɛ taa cogo di?

Ɲɛfɔli fɛnba fɔlɔ: nɛn.

Jiridenw i n'a fɔ bɛn, jàto, walima ɛpinari, u pɔliŋ ka gɛlɛnba yɛlɛn, wa a ma se ka ye, o bɛ wuli kɛmɛya ka taa.

Ni i jiranin bɛ bɛn wɛrɛ la mɛtɛrɛ kɛmɛ fila (200) n'a bɛ wele, nɛn bɛna i denmisɛnw jɔgɔn!

10
PARTIE 10 SUR 17 Fɛn filanan: **ɲɛnɛkɛla** yɛlɛma-ɲɛnɛkɛla jamanaw
Fɛn filanan: **ɲɛnɛkɛla** yɛlɛma-ɲɛnɛkɛla jamanaw

Fɛn filanan: **ɲɛnɛkɛla** yɛlɛma-ɲɛnɛkɛla jamanaw

Mɛsɛnɛri belebele filanan: ɲɛnɛkɛla (ɲɛnɛ, bɔrɔdɔn, wɛsi, kɔlɛɔptɛri fitininw).

U ka fɛnɛw ni u ka nɛktari dumanw ka kulɛri kɛɲɛw b'u ja gɛlɛya, o la u bɛ fara sanu wulilen na u ma a dɔn.

Ni u bɛ butini kɛ fɛnɛ dɔ la ka ta fɛnɛ wɛrɛ la, u bɛ i ka kaba, foronto ni jaba ka barika don!

11
PARTIE 11 SUR 17 Ɲɛsin tilenba ma: Furuw bɛ kɛwalew falen!
Ɲɛsin tilenba ma: Furuw bɛ kɛwalew falen!

Ɲɛsin tilenba ma: Furuw bɛ kɛwalew falen!

⚠️ Haa! Min bɛ tiɲɛ ye tilenba kɔnɔ, o bɛ falen tilenba ni jɔli kɔnɔ!

Tilenba gɛlɛn kɔnɔ:

  1. Furuw bɛ yɛlɛn kosɛbɛ.
  2. Tomati kɔnɔ, pistil bɛ bonya ka bɔ furu kɔnɔ.
  3. Dɔgɔkunw ka ca kosɛbɛ wa u ka dɛsɛ ka ca.

Tomati min bɛ fɔ ko a ka "jagɛlɛn" o bɛ se ka kɛ ka fara ɲɔgɔn kan ni tilenba ka jɔli ye!

12
PARTIE 12 SUR 17 Mun na kɔrɔtɔlenw ka fara ɲɔgɔn kan ni a ma fɛ?
Mun na kɔrɔtɔlenw ka fara ɲɔgɔn kan ni a ma fɛ?

Mun na kɔrɔtɔlenw ka fara ɲɔgɔn kan ni a ma fɛ?

Ni kɔrɔtɔlen jaba jɔn-muso ye kɔrɔtɔlen jaba jɔn-cɛ sɔrɔ min bɛ bɔ kɔrɔtɔlen jaba gɛlɛn na:

  • San nin na, jaba min bɛ sɔrɔ, o bɛ kɛ ɲɛnamaya ye.
  • Nka, jaba denmisɛnw minnu bɛ kɛ o kɔnɔ, olu bɛ kɛ jaba gɛlɛn ye, tasteless walima immangeable san nata!
  • Pollinisation kɔrɔtɔlen ka ɲɛsin bɛ yɛlɛn generation nata la dɔrɔn!
13
PARTIE 13 SUR 17 K'an ka baara lajɛ tile fɔlɔ
K'an ka baara lajɛ tile fɔlɔ

K'an ka baara lajɛ tile fɔlɔ

Walasa k'a dɔn i ka fɛnniw ka kɛwaliw bɛ kɛ cogo min na:

  • I ye taama kɛ i ka jɛgɛn na tile fɔlɔ (sɔgɔma wakati 6 ni 8 cɛ).
  • I ye lajɛ jikuru jumanw bɛ da wulila kosɛbɛ.
  • I ye lajɛ nɛnɛnw jumanw bɛ i ka yɔrɔw la, ani u bɛ fiyɛ jikuru juman na ka taa jikuru juman na!
14
PARTIE 14 SUR 17 A bɛ kɛ tumi ani cogo di?
A bɛ kɛ tumi ani cogo di?

A bɛ kɛ tumi ani cogo di?

Ni i ye a faamu cogo min na jiri bɛ poliniw kɛ, i bɛ a dɔn ko i bɛ mun kɛ:

  • Jiri dafalen (autogame): i bɛ se ka wariɛte caman dilan ni yɔrɔ jan dɔ ye.
  • Jiri ba fɛ (maïs): i bɛ wariɛtew fara ɲɔgɔn kan ni yɔrɔ janw ye walima yɔrɔ janw ni finw ye.
  • Jiri ba yɛlɛn fɛ (courges): i bɛ wariɛtew fara ɲɔgɔn kan ni yɔrɔ janw ye walima finw ye!
15
PARTIE 15 SUR 17 Jardin insekitiw bonya ani u n'a fɛ ka u kɔrɔsi
Jardin insekitiw bonya ani u n'a fɛ ka u kɔrɔsi

Jardin insekitiw bonya ani u n'a fɛ ka u kɔrɔsi

Insekitiw minnu bɛ fɛnnu sanu, olu ka fisa kosɛbɛ ka se denbaya bɛnba ni denbaya ɲuman sɔrɔli ma.

Ni i bɛ insekiti faga fɛn caman tiɲɛli la i ka fɛnɲɛnama yɔrɔw kan, i bɛ i ka baarakɛla nafamanw faga!

Aw ka fanga wɛrɛw lajɛlenw ji, ka ji yɔrɔ di dibi la ka n'gɛnɛw lamini.

16
PARTIE 16 SUR 17 Fɛɛrɛw minnu b'a to bin bɛ jɛn
Fɛɛrɛw minnu b'a to bin bɛ jɛn

Fɛɛrɛw minnu b'a to bin bɛ jɛn

Ka dɔnniya ninnu dɔn ka nɔgɔn:

  • Soso, digɛ, awi : Jinɛw datugulen, u bɛ tigi laɲini kosɛbɛ, u ka nɔgɔn ka daminɛ ni u ye ✅.
  • Patati, foronto : U bɛ tigi laɲini ka kɛɲɛ ni dɔnniya ye, nka ka kɔnɔna ni tilɛ kura ye ⚠️.
  • Chou, jaba, bɛnɛ, kalabasa : U bɛ taama kosɛbɛ, u bɛ ɲinɛ ka jan ka bɔ u la walima ka u gundo ⚠️ !
17
PARTIE 17 SUR 17 Aw ni ce! Aw ye fasatɔw ka gundo mɛn
Aw ni ce! Aw ye fasatɔw ka gundo mɛn

Aw ni ce! Aw ye fasatɔw ka gundo mɛn

Aw ni ce kosɔbɛ! Aw ye aw ka nakɔfɛn fasatɔw ka gundo bɔ yen:

✅ Aw b'a dɔn ka fasakuru baga ni fasakuru musokɛrɛnkɛrɛnnen y'a fɔ

✅ Aw b'a lɔn ko tile funteni bɛ fasatɔw cɛmancɛ yɛlɛma

✅ Aw bɛ se ka jiri nɔgɔnmaw ni jiri taabɔlaw danfara

Kalan tɛmɛnen: i ka jiri ɲumanw sugandi cogo min na aw ka sɛnɛkɛ kan walasa ka kɛnɛ sɔrɔ!